De toekomst van de parochiekerken

Uitgangspunt van het IPB-beraad was de nota van minister Bourgeois over de toekomst van de parochiekerk. De inhoud vandezeconceptnota werd toegelicht door Jan Jaspers, directeur van het expertisecentrum onroerend kerkelijk erfgoed van het CRKC. Daarna stelde iemand van elk bisdom kort voor hoe met deze nota gewerkt wordt en formuleerden de deelnemers bedenkingen en vragen.

Jaspers stelde dat het maatschappelijk draagvlak van de Kerk nog vrij groot is. Lokaal zetten honderden vrijwilligers zich in, ook voor het kerkgebouw. Doordat het kostenplaatje echter oploopt en het aantal gebruikers van kerkgebouwen daalt, verkleint het politieke draagvlak. De denkoefening die vandaag gevraagd wordt, moet uitmonden in een meerjarenplan. Bourgeois zelf stelt dat de beste bestemming voor een kerk de huidige is, die dus waarin de eredienst voorop staat. Maar voor de toekomst dient medegebruik of nevengebruik en eventueel herbestemming overwogen te worden.

Een veranderingsproces
Alle bisdommen werkten in de voorbije jaren al aan een herstructurering van de territoriale pastoraal. Het opstellen van een parochiekerkenplan werkt in dit verband als een katalysator en verplicht om werk te maken van verandering. Het is voor iedereen duidelijk dat de pastorale vernieuwing begint met de gemeenschappen en wat hun leven bevordert en pas daarna beslist wordt over het gebruik van gebouwen. Voor dit laatste zitten ook de kerkbesturen en de gemeenten mee rond de tafel. Dit gesprek met de overheid is op verschillende wijze opgenomen in het tijdspad van de bisdommen. De afstemming tussen pastoraal beleid en kerkenplan wordt bij de enen doorlopend, bij de anderen vooral op het einde van het traject voorzien.

Vanuit alle bisdommen klonk de zorg om de veranderingen in de territoriale pastoraal als een kans tot vernieuwing te zien. Zo spreekt Gent van de ‘nieuwe parochie' en Brugge wil het ‘leven' in kaart brengen. Vlaams-Brabant werkt met 3 krachtlijnen: evangelisatie, diaconie en kwaliteitsvolle eucharistie op zondag. In Hasselt verscheen in 2010 al een Blikopener over de christelijke geloofsgemeenschappen in de toekomst en Antwerpen synthetiseert op dit moment de resultaten van de gespreksronde van het voorbije jaar.

Gedragen door een visioen
Structuren, en dus ook gebouwen, moeten aangepast worden aan de nieuwe situatie van de Kerk in Vlaanderen. Er is enerzijds een gezond realisme nodig dat aantallen en leeftijden onder ogen durft zien. Anderzijds hebben we ook een visioen nodig om op een positieve manier om te gaan met verlies en verandering. Hiervoor werd een Bijbels beeld aangereikt in de bezinning. Luc Devisscher las met ons het tempelvisioen bij de profeet Ezechiël. God wil wonen bij zijn mensen. En uit die woonplaats stroomt water dat leven geeft en genezend werkt.

Een stem voor iedereen
De vragen die de IPB-leden daarna aan de sprekers stelden, gingen vooral over het kerkgebouw zelf en over de gesprekspartners op lokaal niveau. Mensen drukten hun zorg uit in verband met mede- en nevenbestemming van kerken. Welke grenzen stellen we? En wat met herbestemming? Ook werd aandacht gevraagd voor de herinrichting en architecturale aanpassingen die nodig zijn voor een kleinere groep gelovigen. Waar zit de expertise om de sacraliteit niet verloren te laten gaan? Op heel wat plaatsen maken bewegingen en groepen gebruik van de kerk. Zo zijn er nogal wat scholen die de parochiekerk gebruiken voor hun vieringen. Op welke manier wordt hun stem gehoord in het lokale overleg? En kunnen jeugdbewegingen mee aan tafel uitgenodigd worden bij het gesprek? Sommige kerken functioneren ook als stilteplek of als devotiekerk. Hun bezoekers zijn meestal niet aanwezig op vergaderingen en kiezen niet voor hoogdrempelige engagementen om hun geloof te beleven. Hoe blijven we een Kerk, - en een kerk-, die openstaat voor iedereen?

Met deze vragen en reacties liet het IPB zijn eigenheid ten volle zien. Het Forum verzamelt immers mensen uit het veld en uit het beleid, uit de territoriale en uit de categoriale pastoraal. En met die diversiteit konden we elkaar aanvullen en verbreedde onze blik op de geloofsgemeenschappen in de Vlaamse Kerk van de toekomst.

(Zie verder onder de rubriek 'Thema's - Toekomst parochie(kerk)')