Crisis, meer dan een louter economische zaak

Het IPB-forum van 3 oktober 2009 ging op zoek hoe christenen een antwoord kunnen geven op de crisis. Tegen de achtergrond van de brief van de Belgische bisschoppen uit 1981*, schetste professor Johan Verstraeten (KU Leuven) enkele actuele uitdagingen voor de Kerk.

Van oorzaak naar actie

De huidige financieel-economische crisis staat niet op zichzelf. Ze is een onderdeel van een algemene crisis in het complexe sociale systeem van de samenleving. De omvang maakt dat mensen zich machteloos voelen en niet zien hoe ze er zelf iets aan kunnen doen. De argwaan tegenover de oude systemen is groot.
Aan de oorsprong van de crisis liggen enkele fundamentele oorzaken. Allereerst zorgt de globalisering van onze wereld ervoor dat de crisis vooral de allerarmsten treft. Miljoenen mensen zijn werkloos. Kinderen worden van school gehouden en verplicht bij te dragen tot het gezinsinkomen.
Een tweede oorzaak is te vinden in een algemene cultuur- en waardecrisis. Er is geen consensus meer over de grondwaarden van de samenleving. Wat waardevol is wordt bepaald door wat ‘ik vind’ en de belangen die ik verdedigd wil zien, staan vaak haaks op het algemeen welzijn.
Een laatste oorzaak ziet Johan Verstraeten in een crisis van het leiderschap. Eenzijdige vorming en advies zetten verantwoordelijken uit de bedrijfswereld aan tot een niets ontziend nastreven van financieel gewin. Een taalspel van nut, berekening en controle leidt tot een eenzijdige kijk op de werkelijkheid. Mensen worden ondergeschikt gemaakt aan het systeem. Wie kijkt nog verder dan onmiddellijk succes?
In haar antwoord roept de Kerk op tot actieve betrokkenheid op de samenleving. Godsdienst voedt mensen op tot gemeenschapszin, tot het vermogen te denken en te handelen in een ruimer belang. Door het evangelie te lezen vanuit een hedendaagse context kunnen we toekomstgerichte inspiratie vinden en nieuwe praktijken ontdekken. Wie de geschiedenis kritisch bekijkt, zal zien dat kerken en kloostergemeenschappen vaak een hefboom zijn geweest voor algemeen gedragen vernieuwing.
Als gemeenschap van geëngageerde mensen heeft de Kerk de plicht destructieve tendensen onder kritiek te plaatsen. Positieve tendensen daarentegen moeten bevestigd worden als tekenen van hoop, die richting kunnen geven aan een heroriëntering van ons handelen.

Vanuit de kerkgemeenschap: 6 antwoorden op de crisis:

  • 1. Oefenscholen van burgerdeugden aanbieden
  • 2. Bijdragen tot de vorming tot moedig leiderschap
  • 3. Kiezen voor solidariteit en een nieuwe kijk op mensenrechten
  • 4. Anders leren omgaan met geld en goederen
  • 5. Actief deelnemen aan het maatschappelijk debat
  • 6. Zich profileren als ‘company of critics’


Wat kunnen we doen?

Johan Verstraeten ontplooide op het Forum een zes-punten-plan. Vooraan staat de bijdrage van de Kerk als oefenschool van burgerdeugden. In antwoord op de huidige waardecrisis kan ze opnieuw gemeenschappen ontwikkelen waarin mensen leren de sociale deugden van caritas, solidariteit en rechtvaardigheid te beoefenen.
Vorming tot moedig leiderschap is een tweede actiepunt. Het taalspel van het Evangelie is niet gericht op beheersing, op winst maar op wijsheid, op leren smaken en verstaan, om van daaruit beslissingen te nemen rond wat echt belangrijk is. Door leiders contemplatie bij te brengen, leer je ze beschouwen, luisteren en zien, gehoor geven. Met de bedoeling dat ze de moed vinden om te doen wat moet gedaan worden: leiding geven in verbondenheid en vertrouwen stellen in mensen. Dit laatste als remedie tegen de cultuur van het geïnstitutionaliseerde wantrouwen.
Van de Kerk mag je ook verwachten dat ze nieuwe vormen van solidariteit ontwikkelt. Een cultuur waarin individuele rechten geclaimd worden, moet omgebogen worden. Algemeen aanvaarde mensenrechten leggen de basis voor sociale rechtvaardigheid en het recht op participatie aan de samenleving. Het effect van beleidsmaatregelen op de situatie van armen is een continu aandachtspunt. In de lokale parochies en Kerkgemeenschappen is diaconie een wezenlijk bestanddeel van het christelijk leven.
Het vierde actiepunt zet de humanisering van onze economie hoog op de agenda. Christenen moeten anders leren omgaan met geld, goederen en milieu. Kerkelijk engagement kan een leerschool zijn voor kritisch en ethisch investeren: geen financiële winst zonder sociale winst. Hierbij moeten we ook rekening houden met de draagkracht van het milieu. Niet zozeer onze verhouding tot de schaarse goederen is het probleem, maar onze onderlinge verhouding in de omgang met schaarse goederen. Soberheid kan onze relatie tot elkaar kleuren.
Prof. Verstraeten stelde ons ook de vraag of de Kerk bij kan dragen tot het maatschappelijk debat door de oprichting van een christelijke denktank? Hoe overstijg je als christen het teveel aan belangenconflicten? Christelijk geïnspireerde universiteiten en hogescholen moeten aangemoedigd worden om het debat te stofferen.
Een laatste voorzet houdt een oproep in tot het uitbouwen van de Kerk als ‘company of critics’: we kunnen niet naar onze wereld kijken zonder het perspectief van het kruis. De samenleving toont ons het gelaat van eenzamen, van slachtoffers van de wijze waarop we onze economie hebben uitgebouwd, …
Besluitend: Christenen mogen zich niet opsluiten en laten verlammen door angst. Elke crisis houdt een uitdaging in om vernieuwend bezig te zijn vanuit het Evangelie. Er kan geen sprake zijn van lijdzaam toezien. ‘Wij zijn de tijden’, stelde Augustinus. De geschiedenis is wat we er van maken. Mgr. Romero leerde dat we kunnen vertrouwen op een toekomst die ons geschonken wordt. De grootste uitdaging is hiervoor open te staan.

Reactie uit het middenveld

Geert Janssens van de VKW-Denktank Metena en Ruddy Pareyns, pastor ACW-Limburg, gaven vanuit het socio-economische middenveld een eerste reactie op de inleiding van professor Verstraeten.

Voor Ruddy Pareyns is het gebrek aan roepingen de meest ingrijpende factor van de crisis waarmee we geconfronteerd worden. Parallel aan de roepingencrisis in het religieus leven, ziet hij de afwezigheid van mensen die krachtdadig willen en durven opkomen voor het algemeen belang. Met het wegdeemsteren van God, verdwijnt ook het appel om uit jezelf te treden en de medemens centraal te stellen. Het persoonlijk belang treedt op de voorgrond. Het is helemaal niet vanzelfsprekend dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. De discussie tussen de militanten van de vakbeweging rond de toekomst van het pensioensparen, is hier een goed voorbeeld van. Wie ons herverdelingsmodel in vraag stelt, gaat er van uit dat ‘persoonlijke schuld’ de belangrijkste reden is voor het niet deelnemen aan wat de samenleving te bieden heeft. Deze benadering doet geen recht aan de ander.

Geert Janssens vreest vooral dat als reactie op de omvang en de complexiteit van de huidige crisis, alles in vraag wordt gesteld. Heel wat oplossingen die onder tijdsdruk tot stand komen, zullen niet beter zijn dan de oorzaken. Een grotere controle van de banken door de overheid kan bijv. leiden tot favoritisme in het verlenen van kredieten. Ook zonder de crisis zouden Europa en België in slechte papieren zitten. De markt is best in staat om te gaan met de werknemers en de schaarser wordende bronnen. Vergeten we niet dat de ongelijkheid in de wereld dankzij de globalisering is afgenomen. Maar het is aan ons allen om eisen te stellen aan de markt. De crisis vraagt om een ethisch reveil: we hebben goed leiderschap nodig en toetsingscriteria voor ons handelen. Het VKW houdt zijn leden de voorpaginatoets/buurmantoets voor: durf en kan ik als bedrijfsleider aan de krantenlezers/mijn buurman de juiste informatie brengen over de keuzes die ik maak? Verantwoordelijkheid, integriteit, eerlijkheid en respect zijn vier basiswaarden voor ondernemers.

Artikel uit Transparant, jg 13, nr. 1, oktober 2009

Koen Van den Broeck

* De christenen en de crisis. Suggesties voor een dialoog, Verklaringen van de bisschoppen van België nr.7, juni 1981